AAK | Amatör Astronomlar Kulübü

PLÜTON NASIL OLDU DA KULÜPTEN ATILDI ?


Mustafa Turan Sağlam 08.06.2018



PLÜTON NASIL OLDU DA KULÜPTEN ATILDI ?

 

1930’da Plüton keşfedilen ilk Neptün ötesi cisim oldu. Boyutunun küçüklüğü anlaşılmasından sonra bile insanlar Plüton’u dokuzuncu gezegen olarak düşünme eğilimini sürdürdüler. Ancak, bilinen Kuiper kuşağı nüfusu birçoğunun boyutu Plüton’a rakip olacak yüzlerce cisme çıktığında, Plüton’u gezegen, öteki Kuiper kuşağı cisimlerini ise başka bir şey olarak sınıflandırmak giderek tuhaflaştı.Eris’in kütlesinin ve muhtemelen büyüklüğünün Plüton’dan yüksek olduğu doğrulandığında, mantıksal olarak ya tüm NÖC’lerin gezegen sayılması yada hiçbiririn sayılmaması gerekti. Ancak, birçok kişi duygusal yada tarihsel gerekçelerle Plüton’un gezegen olarak tutulmasını savundu.

 

“Gezegen” teriminin hiçbir zaman kesin olarak tanımlanmamış olması bir karar alınmasını güçleştirdi. Sonunda 2006 yılında, Prag’da gerçekleştirilen Uluslarası Gökbilimi Birliği toplantısında yapılan oylamada, delegeler, meseleyi büyük oranda çözüme kavuşturan bazı tanımları oylayarak, kabul ettiler. Gezegen olma konusunda iki kriter tartışmalı değildi: IAU, ilk olarak; kendi kütle çekiminin “katı cisim güçleri” nin üstesinden gelmesi ve böylece hidrostatik bir denge biçimini (nerdeyse yuvarlak) almasını sağlamaya yetecek bir kütleye sahip olması, ikinci olarak da yörüngesinin Güneş etrafında olması gerektiğine karar verdi. Bu ikinci kriter; bizim Ay’ımız gibi büyük uyduları dışarıda bırakıyordu.

 

Üçüncü kriter kritik önemdeydi. Bu kritere göre, bir gökcisminin gezegen sayılabilmesi için “yörüngesinin etrafındaki mahallesini” çok daha küçük cisimler hariç her şeyden temizlenmiş olması gerekti. Plüton’un geçme sınavı işte budur. Plüton mahallesini benzer boyutta birçok gökcimiyle ve hatta kütlesi çok daha yüksek olan Neptün’le paylaştığından, mahallesini temizleyememiştir. Öteki taraftan, Neptün sınavı geçer, çünkü kütlesi, aynı yörünge bölgesindeki (Plüton gibi) her şeyin binlerce katıdır.

 

Plüton’u gezegenler kulübünden atmak gibi cesurca, ama tümüyle mantıklı bir adım atmış olan IAU anlaşılan bu kararından hemen pişman oldu ve ait olabileceği bir değil, iki yeni sınıf birden icat etti. 2006 Prag toplantısında yeni oluşturulan “cüce gezegen” terimi, “yörüngesi Güneş etrafında olan, kütleçekiminin onu neredeyse yuvarlak bir biçime sokması yetecek kütleye sahip olan, yörünge mahallesini temizlememiş ve uydu olmayan bir gökcismi” olarak tanımladı. Şeklin “nerdeyse yuvarlak” olup olmadığını uzaktan belirlenmesi zordur ve tanımlanması tartışmalıdır, ama IAU bu tanımı kabul ederek Plüton, Eris ve Ceres’e (en büyük asteroid) “cüce gezegen” sayılmak gibi bir teselli ödülü verdi. O dönemde, öteki büyük NÖC’lerin gerektiği gibi ölçüldüklerini  cüce gezegen sınıfına girilecekleri kabul edildi ve gerçekten de, 2008’de Plüton’un üçte iki büyüklüğünde olduğu tahmin edilen Makemake adında bir cismin biçim sınavını geçtiğine karar verilerek, dördüncü cüce gezegen olarak kabul edildi; hemen ardından, Haumea adında bir beşincisi onu izledi.

 

Görünüşe bakılırsa, IAU Plüton benzeri cisimleri Ceres’le aynı kategoriye soktuğuna pişman oldu ve 2008’de Neptün Ötesi cüce gezegenleri ayırmak için yeni bir terim icad etti: “Plütoid”. Dolayısıyla, Ceres, Plütoid olmayan tek cüce gezegendir ve bu sınıfa ona katılmaya yetecek büyüklükte, henüz keşfedilmemiş bir asteroid de yoktur. Ancak, hem Plütoid hem cüce gezegen olarak Plüton, Eris, Makemake ve Haumea’ya katılacak, keşfedilmemiş ya da yeterince belgelenmemiş sayısız küçük NÖC olabilir.

 

 

KAYNAK: David A. ROTHERY - Gezegenler -

YAZAN : Mustafa Turan Sağlam

 



Okunma Sayısı 22



YAKLAŞAN ETKİNLİK

Astronomi ve Uzay Bilimleri

APOD

INSTAGRAM

SOSYAL MEDYA

Facebook


Instagram


Twitter



İLETİŞİM


İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü 34119 Beyazıt Kampüs Fatih / İstanbul


iuffaak@gmail.com